Pracownia Krytycznych Badań Dyskursu

Koncepcja Pracowni

Pracownia Krytycznych Badań Dyskursu projektowana jest jako interdyscyplinarna jednostka badawcza, która będzie prowadzić działalność naukową, dydaktyczną i ekspercką w zakresie analizy relacji między językiem, władzą, ideologią oraz nierównościami społecznymi. Powołanie Pracowni odpowiada na potrzebę systematycznych, teoretycznie ugruntowanych i metodologicznie spójnych badań nad dyskursami funkcjonującymi w sferze publicznej i instytucjonalnej, w szczególności w kontekście współczesnych procesów społecznych, takich jak globalizacja, migracje, neoliberalizacja sfery publicznej, przemiany systemów edukacyjnych, kryzysy demokracji liberalnej oraz rozwój technologii cyfrowych.

Pracownia będzie lokować swoją działalność w obrębie krytycznej analizy dyskursu, rozumianej jako interdyscyplinarne pole badawcze łączące dorobek lingwistyki i innych dyscyplin naukowych. W ramach Pracowni prowadzone będą badania integrujące perspektywy lingwistyczne, socjologiczne, psychologiczne, pedagogiczne, politologiczne i ekonomiczne, ze szczególnym uwzględnieniem roli języka w konstruowaniu, utrwalaniu i legitymizowaniu relacji władzy oraz porządków społecznych.

Celem naukowym Pracowni będzie rozwijanie krytycznych badań dyskursu w perspektywie interdyscyplinarnej, w tym analiza językowych mechanizmów reprodukcji nierówności społecznych. Działalność badawcza Pracowni będzie ukierunkowana na identyfikowanie i interpretowanie procesów dyskursywnych, które prowadzą do naturalizacji określonych wizji świata społecznego, indywidualizacji odpowiedzialności, depolityzacji problemów strukturalnych oraz symbolicznego wykluczania określonych grup społecznych.

Celem dydaktycznym Pracowni będzie kształcenie studentów i doktorantów w zakresie teorii, metod i narzędzi krytycznych badań dyskursu, rozwijanie kompetencji krytycznego interpretowania tekstów oraz przygotowanie do prowadzenia badań, działalności eksperckiej i analitycznej w obszarach związanych z językiem, edukacją i sferą publiczną. Pracownia będzie stanowić zaplecze merytoryczne dla zajęć dydaktycznych realizowanych na poziomie studiów licencjackich, magisterskich i doktoranckich.

Celem społecznym Pracowni będzie wspieranie debaty publicznej opartej na refleksji krytycznej oraz upowszechnianie wyników badań naukowych wśród interesariuszy zewnętrznych, w szczególności instytucji państwowych, organizacji pozarządowych oraz jednostek samorządu terytorialnego. Działalność Pracowni zakłada transfer wiedzy naukowej do praktyki społecznej oraz podejmowanie współpracy eksperckiej w zakresie analizy dyskursów publicznych i dokumentów programowych.

Podstawą metodologiczną działalności Pracowni jest krytyczna analiza dyskursu. Pracownia przyjmuje założenie, że badania nad językiem i dyskursem nie mają charakteru aksjologicznie neutralnego, a praktyka badawcza jest zawsze osadzona w określonym kontekście społecznym, historycznym i politycznym. Język traktowany jest jako istotny element współtworzący rzeczywistość społeczną, a dyskurs jako narzędzie władzy, normalizacji i wykluczenia. Analizy prowadzone w ramach Pracowni będą łączyć badanie mikrostruktur językowych z analizą makrostruktur społecznych.

W działalności badawczej Pracowni wykorzystywane będą m.in. klasyczne i współczesne modele analizy dyskursu, obejmujące podejścia tekstualne, dyskursywne i społeczne, ze szczególnym uwzględnieniem relacji między językiem, władzą i ideologią, a także narzędzi analizy narracyjnej i konwersacyjnej oraz analizy ram interpretacyjnych, koncentrujących się na badaniu procesów konstruowania znaczeń, tożsamości i problemów społecznych.

Istotnym komponentem metodologicznym działalności Pracowni będzie analiza korpusowa, łącząca ilościowe techniki analizy danych językowych z jakościową interpretacją w perspektywie krytycznej, co umożliwi identyfikowanie regularności dyskursywnych oraz ich osadzenie w szerszych kontekstach społecznych i instytucjonalnych. Uzupełnieniem tych działań będzie także etnografia dyskursywna, pozwalająca na badanie praktyk językowych in situ, w tym w instytucjach edukacyjnych, administracyjnych, miejskich, oraz na analizę relacji między językiem a praktyką społeczną.

Pracownia będzie prowadzić również systematyczne analizy strategicznych dokumentów, w tym aktów normatywnych, strategii rozwoju, programów publicznych oraz dokumentów instytucjonalnych, traktując je jako kluczowe nośniki ideologii i mechanizmów władzy symbolicznej. Całość podejścia metodologicznego Pracowni oparta jest na założeniu konieczności uwzględniania refleksji metodologicznej i etycznej właściwej dla tradycji badań krytycznych.

Zakres tematyczny badań prowadzonych w Pracowni będzie obejmować w szczególności problematykę lingwizmu i nierówności językowych, rozumianych jako strukturalne i instytucjonalne formy dyskryminacji ze względu na język, akcent, rejestr, styl wypowiedzi lub odmianę językową. Badania w tym obszarze będą koncentrować się na analizie języka jako kapitału symbolicznego oraz narzędzia selekcji i hierarchizacji społecznej, w tym na mechanizmach reprodukcji uprzywilejowanych norm językowych w edukacji, administracji publicznej, rynku pracy i dyskursie eksperckim. Szczególna uwaga będzie poświęcana ideologiom językowym oraz procesom naturalizacji dominujących modeli kompetencji językowej, a także ich konsekwencjom dla osób wielojęzycznych, migrantów i użytkowników języków mniejszościowych.

Istotnym obszarem działalności badawczej Pracowni będą dyskursy integracji, migracji i inkluzji, obejmujące analizę narracji integracyjnych i asymilacyjnych, normatywnych konstrukcji migranta, uchodźcy i cudzoziemca oraz językowych mechanizmów wyznaczania granic przynależności społecznej. Badania w tym zakresie będą dotyczyć w szczególności roli języka jako warunku uczestnictwa w życiu społecznym, dostępu do edukacji i rynku pracy, a także sposobów, w jakie dyskurs publiczny i instytucjonalny konstruuje pojęcia „integracji”, „adaptacji” i „inności”. Pracownia będzie analizować również narracje medialne i polityczne dotyczące migracji oraz ich znaczenie dla kształtowania postaw społecznych i polityk publicznych.

Odrębnym, lecz ściśle powiązanym z powyższym obszarem badań będą dyskursy zawodowe w kontekście migracji, rozumiane jako zespoły praktyk językowych regulujących dostęp migrantów do rynku pracy, procesy uznawania kwalifikacji oraz możliwości awansu zawodowego. Analizy w tym obszarze będą koncentrować się na językowych mechanizmach profesjonalizacji, deskrypcji kompetencji i kwalifikacji, a także na dyskursywnych formach deprecjonowania doświadczenia zawodowego nabytego poza dominującym porządkiem instytucjonalnym. Pracownia będzie badać język dokumentów rekrutacyjnych, procedur administracyjnych, procesów certyfikacji i szkoleń adaptacyjnych, analizując ich rolę w reprodukowaniu barier strukturalnych oraz asymetrii komunikacyjnych między migrantami a instytucjami rynku pracy. Szczególna uwaga będzie poświęcana narracjom „integracji przez pracę”, procesom normalizacji prekaryjności oraz indywidualizacji odpowiedzialności za niepowodzenia zawodowe.

Pracownia będzie prowadzić także badania nad dyskursami neoliberalnymi i procesami ekonomizacji sfery publicznej, ze szczególnym uwzględnieniem edukacji i szkolnictwa wyższego. Badania w tym obszarze będą obejmować analizę języka efektywności, produktywności, kompetencji i kapitału ludzkiego, a także procesów indywidualizacji i psychologizacji odpowiedzialności społecznej. Pracownia będzie analizować dyskursy sukcesu, porażki i samodoskonalenia oraz sposoby, w jakie edukacja i praca będą konstruowane jako projekty indywidualne, a nie elementy dobra wspólnego, co będzie prowadzić do depolityzacji problemów strukturalnych i nierówności systemowych.

Kolejnym obszarem działalności badawczej Pracowni będą dyskursy edukacyjne i polityka wiedzy, obejmujące analizę dokumentów programowych, podstaw programowych, aktów normatywnych oraz strategii edukacyjnych regulujących funkcjonowanie systemu oświaty i szkolnictwa wyższego. Badania będą koncentrować się na procesach standaryzacji, testocentryzmu i kultury audytu, a także na języku oceniania, selekcji i mierzenia efektów uczenia się. Pracownia będzie analizować, w jaki sposób dyskurs edukacyjny konstruuje określone wizje wiedzy, uczącego się i nauczającego oraz przyczynia się do reprodukcji nierówności klasowych i kulturowych.

Istotnym polem badań będą również dyskursy tożsamościowe i mechanizmy wykluczenia, obejmujące reprezentacje płci, seksualności, rasy i etniczności w dyskursie publicznym, edukacyjnym i medialnym. Pracownia podejmie analizy mowy nienawiści, przemocy symbolicznej oraz dyskursów „normalności” i „odchylenia”, ze szczególnym uwzględnieniem językowych praktyk stygmatyzacji i marginalizacji. W tym obszarze mieścić się będą również badania nad dyskursami zdrowia psychicznego, neuroróżnorodności i niepełnosprawności oraz ich funkcjonowaniem w politykach publicznych i instytucjach.

Zakres badań Pracowni będzie obejmować ponadto dyskursy mediów i dyskursy cyfrowe, w tym analizę relacji między algorytmami a widzialnością treści, języka platform cyfrowych, dyskursów eksperckich i dezinformacji, a także form komunikacji charakterystycznych dla kultury internetowej. Szczególne miejsce będą zajmować badania nad funkcjonowaniem sztucznej inteligencji jako elementu dyskursywnego konstruowania rzeczywistości oraz nad konsekwencjami automatyzacji komunikacji dla debaty publicznej i procesów demokratycznych.

Uzupełniającym i rozwijanym obszarem działalności badawczej Pracowni będą dyskursy miejskie, rozumiane jako praktyki językowe i narracyjne konstruujące miasto w sensie przestrzeni społecznej, politycznej i symbolicznej. Badania w tym zakresie będą obejmować analizę dyskursów planowania przestrzennego, rewitalizacji, gentryfikacji i polityk mieszkaniowych, a także narracji o rozwoju, innowacyjności i konkurencyjności miast. Pracownia będzie analizować konflikty miejskie, język partycypacji i konsultacji społecznych oraz mechanizmy wykluczenia przestrzennego, ze szczególnym uwzględnieniem perspektywy mieszkańców i grup marginalizowanych, w tym szczególnie grup migranckich.

Działalność Pracowni będzie pozostawać w zgodzie z celami strategicznymi Uniwersytetu Gdańskiego, w szczególności w zakresie wzmacniania badań interdyscyplinarnych, umiędzynarodowienia działalności naukowej, rozwoju współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym oraz realizacji misji społecznej uczelni. Pracownia będzie przyczyniać się do realizacji strategii Uniwersytetu poprzez rozwijanie badań nad kluczowymi wyzwaniami współczesności, kształcenie krytycznych kompetencji akademickich oraz aktywny udział w debacie publicznej.

Działalność Pracowni będzie realizowana poprzez prowadzenie projektów badawczych o zasięgu krajowym i międzynarodowym, organizację seminariów naukowych i szkół letnich, współpracę z innymi ośrodkami związanymi z krytycznymi badaniami dyskursu, przygotowywanie publikacji naukowych i raportów eksperckich oraz działania popularyzujące wiedzę naukową.

Inicjatywy Pracowni Krytycznych Badań Dyskursu

W początkowej fazie działalności Pracownia Krytycznych Badań Dyskursu skoncentruje się na realizacji inicjatyw służących umiędzynarodowieniu badań, konsolidacji środowiska badawczego oraz rozwojowi zaplecza metodologicznego krytycznych badań dyskursu.

1. Powołanie międzynarodowej serii wydawniczej

Jedną z kluczowych inicjatyw Pracowni będzie powołanie serii wydawniczej realizowanej we współpracy z renomowanym wydawnictwem naukowym Franz Steiner Verlag (poziom II). Seria wydawnicza publikowana będzie w języku angielskim i niemieckim i będzie poświęcona problematyce krytycznych badań dyskursu w perspektywie interdyscyplinarnej.

Celem serii będzie:

• upowszechnianie wyników badań z zakresu krytycznej analizy dyskursu prowadzonych w Europie Środkowo-Wschodniej oraz ich włączanie w międzynarodowy obieg naukowy,
• tworzenie przestrzeni dla publikacji monografii autorskich, tomów zbiorowych oraz prac metodologicznych rozwijających krytyczne podejścia do analizy języka i dyskursu,
• promowanie badań podejmujących zagadnienia władzy, ideologii, nierówności społecznych, migracji, edukacji oraz neoliberalizacji sfery publicznej.

Pracownia będzie pełnić funkcję zaplecza merytorycznego i organizacyjnego serii, uczestnicząc w pracach redakcyjnych, recenzyjnych oraz w budowaniu międzynarodowej sieci autorów i recenzentów.

2. Cykl międzynarodowych konferencji poświęconych interdyscyplinarnej lingwistyce zaangażowanej

Pracownia zainicjuje cykl cyklicznych konferencji naukowych poświęconych lingwistyce zaangażowanej oraz krytycznym badaniom dyskursu i ich związkom z naukami społecznymi i humanistycznymi. Konferencje te będą stanowić forum wymiany myśli akademickiej, a także przestrzeń dialogu między środowiskiem uniwersyteckim a praktykami działającymi w obszarze edukacji, polityk publicznych i organizacji społecznych.

Zakres tematyczny konferencji obejmować będzie m.in.:

• rolę badań językoznawczych w diagnozowaniu i krytycznej analizie nierówności społecznych,
• etyczne i metodologiczne wyzwania lingwistycznych, społecznych oraz ekonomicznych badań zaangażowanych,
• relacje między wiedzą naukową, ekspertyzą i debatą publiczną,
• zastosowania krytycznych badań dyskursu w badaniach edukacyjnych, migracyjnych, miejskich i medialnych.

Konferencje planowane są jako wydarzenia międzynarodowe, realizowane w języku angielskim, niemieckim oraz polskim z udziałem uznanych badaczy oraz młodych naukowców, doktorantów i studentów.

3. Organizacja metodologicznej szkoły letniej z zakresu krytycznych badań dyskursu

Istotnym elementem działalności Pracowni będzie organizacja metodologicznej szkoły letniej poświęconej krytycznym badaniom dyskursu. Szkoła letnia adresowana będzie do doktorantów, młodych badaczy oraz praktyków zainteresowanych pogłębieniem kompetencji metodologicznych w zakresie analizy dyskursu.

Program szkoły letniej obejmować będzie:

• intensywne warsztaty metodologiczne z zakresu krytycznych badań dyskursu, analizy korpusowej, etnografii dyskursywnej oraz analizy dokumentów,
• zajęcia poświęcone projektowaniu badań, refleksji etycznej oraz łączeniu metod jakościowych i ilościowych w badaniach krytycznych,
• pracę na materiałach badawczych uczestników oraz konsultacje projektów badawczych.

Szkoła letnia będzie realizowana we współpracy z krajowymi i zagranicznymi ośrodkami badawczymi oraz zapraszanymi ekspertami, a jej celem będzie budowanie trwałej wspólnoty metodologicznej wokół krytycznych badań dyskursu.

4. Opracowanie koncepcji akademickiego podręcznika krytycznych badań dyskursu

Pracownia podejmie prace nad koncepcją oraz przygotowaniem akademickiego podręcznika krytycznych badań dyskursu, adresowanego do studentów, doktorantów i początkujących badaczy w obszarze lingwistyki, nauk społecznych i humanistyki. Podręcznik będzie łączył wprowadzenie teoretyczne do tradycji krytycznych badań dyskursu z modułami metodologicznymi i dydaktycznymi, umożliwiającymi stopniowe rozwijanie kompetencji analitycznych oraz refleksji etycznej właściwej dla badań krytycznych.

Koncepcja podręcznika zostanie oparta na konstruktywistycznej dydaktyce akademickiej, zgodnie z którą wiedza nie jest przekazywana w sposób transmisyjny, lecz jest konstruowana w toku aktywnego działania, interpretacji i dialogu. W tym ujęciu podręcznik będzie projektowany jako narzędzie, w którym kluczową rolę odgrywają: praca na autentycznych danych językowych, współtworzenie kategorii analitycznych, porównywanie interpretacji oraz rozwijanie świadomości metodologicznej.

Struktura podręcznika będzie modułowa i zadaniowa, obejmując m.in.:

• zestawy zadań prowadzących od analizy mikrostruktur językowych do interpretacji makrostruktur społecznych,
• studia przypadków oparte na dyskursach publicznych, instytucjonalnych i cyfrowych (np. edukacja, migracja, polityki publiczne, media, dyskurs ekspercki),
• scenariusze projektów badawczych realizowanych zespołowo, rozwijających kompetencje współpracy i negocjowania znaczeń w ramach wspólnoty badawczej,
• narzędzia refleksji (dzienniki badacza, pytania metarefleksyjne, checklisty etyczne) wspierające krytyczną samoświadomość interpretacyjną oraz odpowiedzialność badawczą.

Istotnym komponentem podręcznika będzie integracja podejść jakościowych i ilościowych, w tym wprowadzenie do analizy korpusowej i pracy z danymi, z naciskiem na krytyczną interpretację wyników oraz transparentność procedur analitycznych. Podręcznik będzie również uwzględniał dydaktykę opartą na definiowaniu i rozwiązywaniu problemów badawczych oraz ocenianie kształtujące, poprzez propozycje kryteriów pracy analitycznej i narzędzi samooceny wspierających rozwój kompetencji badawczych.

W perspektywie instytucjonalnej publikacja podręcznika wzmocni zaplecze dydaktyczne Pracowni, zapewni wspólny standard kształcenia metodologicznego w obszarze krytycznych badań dyskursu oraz ułatwi umiędzynarodowienie dydaktyki poprzez możliwość przygotowania wersji anglojęzycznej i wykorzystania podręcznika w kursach prowadzonych w trybie międzynarodowym.

Zespół Pracowni

Uniwersytet Gdański:

Kierownik: dr Łukasz Kumięga, Wydział Filologiczny

dr hab. Anna Bączkowska, prof. UG, Wydział Filologiczny

dr hab. Maja Chacińska, prof. UG, Wydział Filologiczny

prof. dr hab. Przemysław Gębal, Wydział Filologiczny

dr Ewa Gieroń, Wydział Filologiczny

dr Małgorzata Godlewska, Wydział Filologiczny

dr Adam Konopka, Wydział Nauk Społecznych

dr Izabela Kujawa, Wydział Filologiczny

dr hab. Hadrian Lankiewicz, prof. UG, Wydział Filologiczny

dr hab. Monika Mazurek, prof. UG, Wydział Nauk Społecznych

dr Izabela Olszewska, Wydział Filologiczny

dr hab. Dorota Rancew-Sikora, prof. UG, Wydział Nauk Społecznych

dr Anna Sobota, Wydział Filologiczny

dr Dominika Studzińska, Wydział Nauk Społecznych

Osoby spoza Uniwersytetu Gdańskiego:

prof. dr hab. Waldemar Czachur, Uniwersytet Warszawski

dr hab. Marek Czyżewski, em. prof. Uniwersytetu Łódzkiego

prof. dr Christian Karner, Uniwersytet w Lincoln

dr Karol Krzyżosiak, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

dr hab. Beata Mikołaczyk, prof. UAM Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

dr Magdalena Nowicka-Franczak, Uniwersytet Łódzki

prof. dr hab. Roman Opiłowski, Uniwersytet Wrocławski

dr Anna Rabczuk, Uniwersytet Warszawski

prof. dr Ingo Warnke, Uniwersytet w Bremie